Operat szacunkowy: co to jest, ile jest ważny i jak go skutecznie podważyć

Dostałeś decyzję o odszkodowaniu za pas działki pod drogę albo o opłacie adiacenckiej, a kwota wydaje Ci się wzięta z sufitu? Stoi za nią operat szacunkowy, czyli pisemna opinia rzeczoznawcy majątkowego o wartości nieruchomości (art. 156 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, dalej: u.g.n.). Operat podważasz konkretnymi zarzutami: że jest nieaktualny, że rzeczoznawca wziął niepodobne albo nierynkowe transakcje, źle opisał cechy działki lub nie uzasadnił współczynników. Od samego operatu nie ma odwołania. Zarzuty składasz w toku postępowania przed decyzją, a potem w odwołaniu od decyzji albo w sądzie, najlepiej z dowodem: opinią innego rzeczoznawcy lub oceną organizacji zawodowej rzeczoznawców (art. 157 u.g.n.).

Masz taką sprawę? Zobacz, jak pomagam: Odszkodowanie za wywłaszczenie i drogi (ZRID).

Stan prawny na 27.10.2026. Opisuję operat w sprawach przed urzędem (odszkodowanie za wywłaszczenie i drogi, opłata adiacencka, aktualizacja opłaty za użytkowanie wieczyste) i opinię biegłego rzeczoznawcy w sądzie. Zasady wyceny wynikają z rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości z 5 września 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1832), które według bazy ELI obowiązuje bez zmian. Nie opisuję wyceny do kredytu ani do podatków. Szczególne zasady wyceny gruntu pod drogę (§ 49 tego rozporządzenia) omawiam przy usłudze odszkodowania za wywłaszczenie.

Operat szacunkowy – co to jest?

Operat szacunkowy to dokument, w którym rzeczoznawca majątkowy przedstawia na piśmie, jak określił wartość nieruchomości i dlaczego (art. 156 ust. 1 u.g.n., § 78 rozporządzenia). Wartość rynkowa to szacunkowa kwota, jaką w dniu wyceny można uzyskać za nieruchomość od rozważnego kupującego, bez przymusu po żadnej stronie (art. 151 ust. 1 u.g.n.).

Operat sporządza tylko rzeczoznawca majątkowy z uprawnieniami, wpisany do centralnego rejestru (art. 150 ust. 5 i art. 174 ust. 2 i 3b u.g.n.). Ma działać starannie i bezstronnie, inaczej odpowiada zawodowo (art. 175 ust. 1 i art. 178 u.g.n.).

Rzeczoznawca stosuje podejście porównawcze (ceny podobnych nieruchomości), dochodowe (dochód z nieruchomości) albo kosztowe (koszt odtworzenia) (art. 152–153 u.g.n.). Przy działkach i mieszkaniach najczęściej spotkasz porównawcze.

Kiedy potrzebny jest operat szacunkowy?

Operat jest obowiązkowy wtedy, gdy przepis każe ustalić kwotę po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy. Najczęściej spotkasz go w tych sprawach:

• odszkodowanie za wywłaszczenie – starosta ustala je po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy (art. 130 ust. 2 u.g.n.), a przy drogach z decyzji ZRID organ, który ją wydał;
• opłata adiacencka po podziale działki albo budowie drogi lub sieci (art. 146 ust. 1a u.g.n.). Różnice między nią a rentą planistyczną opisuję w tekście Opłata adiacencka a renta planistyczna: kiedy gmina może żądać pieniędzy i jak się bronić;
• aktualizacja opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste – na podstawie wartości określonej przez rzeczoznawcę (art. 77 ust. 3 u.g.n.);
• sprzedaż nieruchomości przez gminę lub Skarb Państwa – cenę ustala się na podstawie wartości (art. 67 ust. 1 u.g.n.);
• sprawy sądowe, w których trzeba ustalić wartość: zniesienie współwłasności, dział spadku, podział majątku, służebność przesyłu. Tu operat sporządza biegły rzeczoznawca powołany przez sąd (art. 174 ust. 4 u.g.n., art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, dalej: k.p.c.);
• egzekucja z nieruchomości – podstawą oszacowania jest operat biegłego (art. 948 § 1 k.p.c.).

Przy sprzedaży mieszkania między osobami prywatnymi operat nie jest wymagany.

Ile kosztuje operat szacunkowy?

Przepisy nie ustalają ceny operatu. Ustalasz ją w umowie z rzeczoznawcą, a zależy od rodzaju nieruchomości, celu wyceny i liczby danych do zebrania. Poproś 2–3 rzeczoznawców o wycenę z terminem wykonania. W sprawie przed urzędem operat do decyzji uzyskuje organ (np. art. 130 ust. 2, art. 146 ust. 1a u.g.n.). Własny zamawiasz, gdy chcesz nim podważyć operat z akt.

Co musi zawierać operat i co to jest wyciąg z operatu?

Rozporządzenie wymienia 12 elementów operatu (§ 79 ust. 1). Najważniejsze dla Ciebie to:

• daty: na jaki dzień określono wartość, kiedy sporządzono operat, kiedy były oględziny i na jaki dzień przyjęto stan nieruchomości (§ 80 ust. 5);
• przeznaczenie nieruchomości i analiza rynku (§ 79 ust. 1 pkt 8 i 9);
• wybór podejścia, metody i techniki z uzasadnieniem oraz obliczenia (§ 79 ust. 1 pkt 10–12);
• podpis rzeczoznawcy z numerem uprawnień (§ 81 ust. 1) i kopia jego polisy OC (art. 175 ust. 4a u.g.n.).

Gdy rzeczoznawca nie zrobił oględzin albo ograniczył ich zakres, musi to uzasadnić w operacie (§ 3 ust. 2 rozporządzenia).

„Wyciąg z operatu szacunkowego” to potoczna nazwa skróconej wersji, np. dla banku. Przepisy go nie przewidują. Jeżeli chcesz podważyć wycenę, potrzebujesz pełnego operatu z tabelą transakcji i obliczeniami. W sprawie przed urzędem masz prawo wglądu w akta i robienia kopii (art. 73 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, dalej: k.p.a.). Operat zamówiony za pieniądze publiczne możesz przeglądać i robić z niego odpisy, jeżeli dotyczy Twojego interesu prawnego (art. 156 ust. 1a u.g.n.).

Ile jest ważny operat szacunkowy?

Operat można wykorzystywać do celu, dla którego go sporządzono, przez 12 miesięcy od daty sporządzenia (art. 156 ust. 3 u.g.n.). Wcześniej traci przydatność, gdy zmieniły się przepisy albo istotne czynniki z art. 154 u.g.n., np. przeznaczenie działki w planie miejscowym.

Po 12 miesiącach operat może dalej służyć, ale tylko gdy rzeczoznawca, który go sporządził, potwierdzi jego aktualność. Dołącza wtedy klauzulę i analizę, że nic istotnego się nie zmieniło. Potwierdzenie daje kolejne 12 miesięcy (art. 156 ust. 4 u.g.n., § 83 rozporządzenia). Przepisy szczególne mogą przewidywać inne zasady (art. 156 ust. 5).

• Cel wyceny. Operat sporządzony dla banku nie służy do ustalenia odszkodowania. Ważność liczy się tylko „do celu, dla którego został sporządzony”.
• Sąd. Zasada 12 miesięcy obejmuje też opinię biegłego. Sąd Najwyższy przyjął, że po upływie terminu opinia o wartości wymaga potwierdzenia aktualności przez biegłego, a sąd nie może jej sam „potwierdzić” (postanowienie SN z 20.05.2010, V CSK 13/10).

Jak podważyć operat szacunkowy? Najczęstsze błędy

Zarzut działa, gdy wskazuje konkretny przepis, konkretne miejsce w operacie i wpływ błędu na kwotę. Ogólne „wycena jest za niska” niczego nie zmieni. Sprawdź operat w tej kolejności.

1. Data i aktualność. Porównaj datę sporządzenia operatu z datą decyzji. Ponad 12 miesięcy bez klauzuli aktualności to zarzut z art. 156 ust. 3–4 u.g.n. Sprawdź też, czy po sporządzeniu operatu nie zmienił się plan miejscowy albo nie wydano warunków zabudowy.
2. Przeznaczenie działki. Rzeczoznawca ustala je z planu miejscowego. Gdy planu nie ma – z decyzji o warunkach zabudowy, a gdy nie ma i jej – z faktycznego użytkowania albo planu ogólnego (art. 154 u.g.n.). Działka z ważną WZ na dom wyceniona jak grunt orny to częsty błąd. Przy wywłaszczeniu i drogach obowiązują dodatkowo przepisy szczególne.
3. Rynek i okres badania. Operat musi wskazać rodzaj i obszar rynku oraz okres badania cen (§ 3 ust. 5–6 rozporządzenia). Transakcje mają pochodzić z okresu możliwie najbliższego dacie wyceny. Okres dłuższy niż 2 lata wymaga uzasadnienia (§ 5 ust. 1).
4. Dobór transakcji. Sprawdź w tabeli, czy porównywane działki są naprawdę podobne: lokalizacja, powierzchnia, przeznaczenie, dojazd, media. Nie wolno przyjąć transakcji zawartych w szczególnych warunkach, które dały cenę rażąco odbiegającą od przeciętnej, np. sprzedaży w egzekucji, z bonifikatą albo z odroczoną zapłatą (§ 5 ust. 4–5). Cenę z przetargu można przyjąć, gdy jej rynkowy charakter nie budzi wątpliwości (§ 5 ust. 6).
5. Liczba transakcji. Przy metodzie porównywania parami porównuje się co najmniej 3 nieruchomości. Przy metodzie korygowania ceny średniej – co najmniej kilkanaście (§ 8 ust. 1–2). Policz wiersze w tabeli.
6. Cechy i współczynniki. Każdą cechę rynkową (np. lokalizację, kształt, dojazd) rzeczoznawca musi opisać, określić jej skalę ocen i wpływ na ceny. Skala ma wynikać z cen i cech w zbiorze transakcji (§ 6 rozporządzenia). Gdy operat podaje wagi bez wyjaśnienia, skąd się wzięły, napisz to wprost.
7. Zmiana cen w czasie. Gdy ceny na rynku rosły, rzeczoznawca aktualizuje ceny starszych transakcji na dzień wyceny. Przyjęty poziom zmian albo brak zmian musi uzasadnić (§ 5 ust. 3).
8. Stan nieruchomości. Porównaj opis z rzeczywistością na dzień, na który przyjęto stan: budynki, ogrodzenie, drzewa, uzbrojenie, dojazd. Pominięty budynek albo sad to realne pieniądze.
9. Forma i rachunki. Brak podpisu z numerem uprawnień (§ 81), brak polisy OC (art. 175 ust. 4a u.g.n.), błędy w mnożeniu albo w powierzchni. Oczywiste omyłki pisarskie bez wpływu na wynik rzeczoznawca może sprostować (§ 84), ale błąd rachunkowy zmieniający kwotę to już zarzut.

Do zarzutów dołącz dowody: wypis z planu, decyzję o WZ, zdjęcia z datą, a najlepiej operat innego rzeczoznawcy.

Zarzuty do operatu w urzędzie – kiedy i jak je złożyć?

Urząd nie może przyjąć operatu bez oceny, bo ocenia każdy dowód na podstawie całego materiału (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Sprawdza, czy operat sporządziła osoba uprawniona, czy ma wymagane elementy i czy nie zawiera luk i sprzeczności. Nie zastępuje rzeczoznawcy w wyborze metody (art. 154 ust. 1 u.g.n.). Tak samo dzielą role sądy administracyjne (wyrok NSA z 22.09.2017, I OSK 377/17).

Twoje narzędzia przed decyzją:

• Wgląd w akta i kopia operatu (art. 73 § 1 k.p.a.).
• Pismo z uwagami do operatu. Przed wydaniem decyzji urząd musi umożliwić Ci wypowiedzenie się co do zebranych dowodów (art. 10 § 1 k.p.a.). Termin podaje w zawiadomieniu.
• Wnioski dowodowe. Urząd musi uwzględnić wniosek o dowód, jeżeli dotyczy okoliczności mającej znaczenie dla sprawy (art. 78 § 1 k.p.a.). Możesz żądać wyjaśnień rzeczoznawcy albo złożyć własny operat, bo dowodem może być wszystko, co pomaga wyjaśnić sprawę (art. 75 § 1 k.p.a.).
• Ocena organizacji zawodowej rzeczoznawców. Zespół co najmniej 2 rzeczoznawców ocenia prawidłowość operatu w terminie do 2 miesięcy od zawarcia umowy o ocenę (art. 157 ust. 1 u.g.n.). Zamówić ją może każdy, także Ty. Urząd nie musi jej zlecać, gdy operat nie budzi jego wątpliwości (wyrok NSA z 28.04.2020, I OSK 557/19). Sam operat innego rzeczoznawcy nie może być podstawą tej oceny (art. 157 ust. 2). Tę samą procedurę stosuje się przy rozbieżnych operatach tej samej nieruchomości do tego samego celu (art. 157 ust. 4).

Urząd, który odrzuca Twoje dowody, musi w uzasadnieniu decyzji wyjaśnić dlaczego (art. 107 § 3 k.p.a.). Brak takiego wyjaśnienia to kolejny zarzut do odwołania.

Odwołanie od operatu szacunkowego – czy to możliwe?

Nie. Operat jest dowodem, a nie decyzją. Odwołujesz się od decyzji, która na nim stoi, a zarzuty do operatu są jej główną treścią.

• Termin: 14 dni od dnia doręczenia decyzji (art. 129 § 2 k.p.a.). Odwołanie wnosisz za pośrednictwem organu, który wydał decyzję (art. 129 § 1).
• Dalej: od decyzji organu odwoławczego przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia (art. 53 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
• Użytkowanie wieczyste: tu zamiast odwołania składasz do samorządowego kolegium odwoławczego wniosek w ciągu 30 dni od otrzymania wypowiedzenia opłaty (art. 78 ust. 2 u.g.n.). Ciężar dowodu, że aktualizacja jest uzasadniona, spoczywa na urzędzie (art. 78 ust. 3). Od orzeczenia kolegium w 14 dni wnosisz sprzeciw i sprawa trafia do sądu powszechnego (art. 80 ust. 1).

Jak napisać odwołanie z zarzutami do operatu – schemat zamiast wzoru:

1. Oznaczenie decyzji (organ, data, znak) i data jej doręczenia.
2. Żądanie: uchylenie decyzji w całości albo w części dotyczącej kwoty.
3. Zarzuty, każdy w osobnym punkcie: przepis (np. § 5 ust. 4 rozporządzenia), na czym polega błąd (np. transakcja nr 4 z tabeli to sprzedaż w egzekucji), jak wpływa na kwotę.
4. Zarzut wobec urzędu: że nie ocenił operatu albo pominął Twoje uwagi (art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a.).
5. Wnioski dowodowe, załączniki i podpis.

Gotowy „wzór odwołania” z internetu nie zastąpi pkt 3. To w nim jest siła odwołania.

Operat w sądzie: biegły, opinia uzupełniająca i inny biegły

W procesie cywilnym wartość ustala biegły rzeczoznawca powołany przez sąd (art. 278 § 1 k.p.c.). Opinia biegłego musi mieć uzasadnienie (art. 285 § 1 k.p.c.). Biegły przy wycenie stosuje te same przepisy u.g.n. i rozporządzenia co rzeczoznawca w urzędzie (art. 149 u.g.n.).

• Prywatny operat złożony przez stronę jest dokumentem prywatnym (art. 245 k.p.c.), czyli częścią argumentacji strony, a nie opinią biegłego. Może jednak wykazać, że opinia biegłego jest potrzebna (wyrok SN z 15.06.2011, V CSK 382/10; sprawa spółki z ubezpieczycielem, ale zasada dotyczy każdego procesu). Służy więc do celnych zarzutów, nie zastąpi biegłego.
• Zarzuty do opinii biegłego. Sąd może zażądać ustnego lub pisemnego uzupełnienia albo wyjaśnienia opinii, a także dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych (art. 286 k.p.c.). Sąd ocenia opinię według zgodności z logiką i wiedzą, poziomu wiedzy biegłego, podstaw teoretycznych, sposobu uzasadnienia i stanowczości wniosków (postanowienie SN z 7.11.2000, I CKN 1170/98, sprawa o zniesienie współwłasności między rodzeństwem). Ogólna krytyka wniosków opinii nie wystarcza.
• Inny biegły. Gdy opinia ma istotne luki, jest niejasna, nienależycie uzasadniona albo nie da się jej sprawdzić, sąd co do zasady powinien uwzględnić wniosek o opinię innego biegłego. Samo niezadowolenie z wyniku tego nie uzasadnia (postanowienie SN z 27.02.2013, IV CSK 440/12; sprawa o służebność przesyłu między spółką a operatorem gazociągu).
• Ocena organizacji zawodowej operatu sporządzonego przez biegłego sądowego jest możliwa tylko na wniosek sądu (art. 157 ust. 3 u.g.n.). Możesz o nią wnosić do sądu, ale nie zamówisz jej sam.

Jak rzeczoznawca liczy wynagrodzenie za słupy i rury na działce, opisuję w tekście Wycena służebności przesyłu – jak robi to rzeczoznawca majątkowy?

Przykład. Pani Ewa ma działkę przy drodze powiatowej. Decyzją ZRID starosta zajął pod poszerzenie drogi pas 420 m². W poniedziałek 2 listopada 2026 r. pani Ewa odbiera decyzję o odszkodowaniu: 32 zł/m², razem 13 440 zł. Wartość ustala się według stanu z dnia wydania ZRID i wartości z dnia ustalenia odszkodowania (art. 18 ust. 1 specustawy drogowej).

Pani Ewa robi kopię operatu z akt i znajduje trzy błędy:

• operat sporządzono 10 września 2025 r., więc 12 miesięcy upłynęło 10 września 2026 r., a w aktach nie ma klauzuli aktualności (art. 156 ust. 3–4 u.g.n.);
• z 9 transakcji jedna to sprzedaż w egzekucji komorniczej, wyraźnie tańsza od pozostałych (§ 5 ust. 4–5 rozporządzenia);
• okres badania cen obejmuje 4 lata, bez uzasadnienia (§ 5 ust. 1).

Inny rzeczoznawca wycenia pas na 47 zł/m², czyli 19 740 zł, o 6 300 zł więcej. Pani Ewa wnosi odwołanie za pośrednictwem starosty najpóźniej w poniedziałek 16 listopada 2026 r. (art. 129 § 1–2 k.p.a.). Rozpatrzy je wojewoda, który może przyjąć jeszcze inną wartość. Kwoty są przykładowe.

Co możesz zrobić

1. Zapisz datę doręczenia decyzji i policz 14 dni.
2. Poproś o kopię całego operatu od razu po zawiadomieniu z urzędu (art. 10 § 1, art. 73 § 1 k.p.a.).
3. Sprawdź operat według 9 punktów wyżej, zaczynając od dat i tabeli transakcji.
4. Wybierz dowód: operat innego rzeczoznawcy, ocena organizacji zawodowej albo wyjaśnienia rzeczoznawcy. Policz, czy różnica w kwocie uzasadnia koszt.
5. Złóż uwagi przed decyzją, a po decyzji – odwołanie z ponumerowanymi zarzutami.
6. W sądzie składaj zarzuty do opinii biegłego w terminie wyznaczonym przez sąd, wskazując konkretne luki.

Mogę sprawdzić, czy operat spełnia wymogi ustawy i rozporządzenia, i napisać uwagi, odwołanie albo skargę do sądu administracyjnego. Gdy trzeba, współpracuję z niezależnym rzeczoznawcą. Przy działce zabranej pod drogę opisuję to na stronie Odszkodowanie za wywłaszczenie i drogi (ZRID). Nie obiecuję wyniku. Powiem wprost, które zarzuty mają szansę i o ile może zmienić się kwota.

Masz podobną sytuację? Opisz ją w formularzu poniżej. W ciągu 24 h roboczych odpiszę, co trzeba zrobić, i prześlę ofertę z ceną i terminem. Do akceptacji oferty nic nie płacisz.

Najczęstsze pytania

Co to jest operat szacunkowy?

To pisemna opinia rzeczoznawcy majątkowego o wartości nieruchomości (art. 156 ust. 1 u.g.n.). Przedstawia cel i przedmiot wyceny, daty, analizę rynku, wybrane podejście z uzasadnieniem, obliczenia i wynik (§ 79 rozporządzenia w sprawie wyceny nieruchomości). Sporządzić go może tylko rzeczoznawca z uprawnieniami (art. 174 u.g.n.).

Ile jest ważny operat szacunkowy?

12 miesięcy od daty sporządzenia, do celu, dla którego go sporządzono, chyba że wcześniej zmieniły się przepisy albo istotne czynniki, np. przeznaczenie w planie (art. 156 ust. 3 u.g.n.). Potem rzeczoznawca, który go sporządził, może potwierdzić aktualność na kolejne 12 miesięcy (art. 156 ust. 4). W sądzie ta zasada dotyczy też opinii biegłego (postanowienie SN V CSK 13/10).

Ile kosztuje operat szacunkowy?

Przepisy nie ustalają ceny. Ustalasz ją w umowie z rzeczoznawcą, a zależy od rodzaju nieruchomości, celu wyceny i dostępności danych o transakcjach. W sprawach o odszkodowanie czy opłatę adiacencką operat do decyzji uzyskuje urząd (art. 130 ust. 2, art. 146 ust. 1a u.g.n.). Płacisz tylko za własny operat, którym chcesz go podważyć.

Czy można złożyć odwołanie od operatu szacunkowego?

Od samego operatu nie. Operat jest dowodem, więc składasz do niego uwagi przed decyzją (art. 10 § 1 k.p.a.), a potem odwołanie od decyzji w 14 dni od doręczenia (art. 129 § 2 k.p.a.). Przy aktualizacji opłaty za użytkowanie wieczyste składasz wniosek do SKO w 30 dni (art. 78 ust. 2 u.g.n.).

Jak napisać zarzuty do operatu szacunkowego?

Każdy zarzut w osobnym punkcie: przepis, miejsce w operacie, na czym polega błąd i jak zmienia kwotę. Najczęstsze zarzuty dotyczą nieaktualności (art. 156 ust. 3 u.g.n.), transakcji z egzekucji lub z bonifikatą, gdy cena rażąco odbiega od przeciętnej (§ 5 ust. 4–5 rozporządzenia), okresu badania ponad 2 lata bez uzasadnienia (§ 5 ust. 1) i nieuzasadnionych współczynników (§ 6). Dołącz dowód, np. operat innego rzeczoznawcy (art. 75 § 1 k.p.a.).

Czy prywatny operat ma znaczenie w sądzie?

Jest dokumentem prywatnym, a nie opinią biegłego (art. 245 k.p.c.). Sąd traktuje go jako argumentację strony, która może wykazać potrzebę opinii biegłego (wyrok SN V CSK 382/10). Przed urzędem składasz go jako dowód (art. 75 § 1 k.p.a.).

Źródła

• Ustawa z 21.08.1997 o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. 2026 poz. 399 ze zm.): art. 67 ust. 1, 77 ust. 3, 78 ust. 2–3, 80 ust. 1, 130 ust. 2, 146 ust. 1a, 149, 150 ust. 5, 151 ust. 1, 152–154, 156, 157, 174 ust. 2, 3b i 4, 175 ust. 1 i 4a, 178.
• Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z 5.09.2023 w sprawie wyceny nieruchomości (Dz.U. 2023 poz. 1832): § 3, 5, 6, 8 ust. 1–2, 78–81, 83, 84.
• Ustawa z 10.04.2003 o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 311): art. 18 ust. 1.
• Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1691): art. 7, 10 § 1, 73 § 1, 75 § 1, 77 § 1, 78 § 1, 80, 107 § 3, 129 § 1–2.
• Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm.): art. 233 § 1, 245, 278 § 1, 285 § 1, 286, 948 § 1.
• Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2026 poz. 143 ze zm.): art. 53 § 1.
• Orzeczenia SN: postanowienie z 7.11.2000, I CKN 1170/98; postanowienie z 20.05.2010, V CSK 13/10 (OSNC 2011, nr 1, poz. 9); wyrok z 15.06.2011, V CSK 382/10; postanowienie z 27.02.2013, IV CSK 440/12.
• Orzeczenia NSA: wyrok z 22.09.2017, I OSK 377/17; wyrok z 28.04.2020, I OSK 557/19.