Opłata adiacencka a renta planistyczna: kiedy gmina może żądać pieniędzy i jak się bronić

Dwa lata temu podzieliłeś działkę, a teraz gmina przysyła zawiadomienie o postępowaniu w sprawie opłaty adiacenckiej? Albo sprzedajesz działkę po zmianie planu miejscowego i notariusz wspomina o „rencie planistycznej”? Opłata adiacencka to opłata na rzecz gminy za wzrost wartości działki spowodowany jej podziałem (najwyżej 30% wzrostu) albo budową drogi lub sieci z udziałem środków publicznych (najwyżej 50%; art. 4 pkt 11, art. 98a ust. 1 i art. 146 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, dalej: u.g.n.). Renta planistyczna to inna opłata: najwyżej 30% wzrostu wartości po uchwaleniu planu miejscowego, pobierana tylko wtedy, gdy zbywasz działkę w ciągu 5 lat od dnia, w którym plan zaczął obowiązywać (art. 36 ust. 4 i art. 37 ust. 3–4 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, dalej: u.p.z.p.). Obie opłaty ustala wójt, burmistrz albo prezydent miasta w decyzji, od której masz 14 dni na odwołanie.

Masz taką sprawę? Zobacz, jak pomagam: Opłaty i odszkodowania planistyczne.

Stan prawny na 27.10.2026. Opisuję opłatę adiacencką po podziale działki i po budowie drogi lub sieci (u.g.n., t.j. Dz.U. 2026 poz. 399) oraz rentę planistyczną (art. 36–37 u.p.z.p., t.j. Dz.U. 2026 poz. 538). Reforma planistyczna z 2023 r. i zmiany z 2026 r. nie zmieniły art. 98a ani art. 143–148 u.g.n. Nie opisuję opłaty przy scaleniu i podziale nieruchomości (art. 107 u.g.n.) ani podatków. Tam, gdzie sądy oceniają sprawę różnie, piszę to wprost.

Opłata adiacencka – co to jest i kiedy gmina może jej żądać?

Opłata adiacencka to udział właściciela w zysku, jaki dała mu decyzja albo inwestycja gminy. Ustawa przewiduje ją w trzech sytuacjach (art. 4 pkt 11 u.g.n.):

1. Podział nieruchomości dokonany na Twój wniosek, po którym wartość działki wzrosła (art. 98a ust. 1).
2. Budowa urządzeń infrastruktury technicznej z udziałem środków publicznych: drogi, wodociągu, kanalizacji, sieci ciepłowniczej, elektrycznej, gazowej lub telekomunikacyjnej (art. 143–146).
3. Scalenie i podział nieruchomości przeprowadzone przez gminę (art. 107; poza zakresem tego tekstu).

We wszystkich przypadkach ustawa mówi, że wójt „może” ustalić opłatę. Potrzebna jest uchwała rady gminy ze stawką, obowiązująca w dniu zdarzenia, czyli podziału albo stworzenia warunków do korzystania z drogi lub sieci (art. 98a ust. 1a, art. 145 ust. 2). Na wszczęcie postępowania gmina ma 3 lata.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że ustalanie opłaty według uchwały podjętej już po podziale narusza zasadę zaufania do państwa: właściciel ma znać wysokość obciążenia w chwili zdarzenia (wyrok TK z 2.04.2007, SK 19/06, o brzmieniu z lat 2000–2004). Dziś mówi to wprost art. 98a ust. 1a u.g.n.

Kiedy płacimy opłatę adiacencką po podziale działki?

Gmina może ustalić opłatę adiacencką z tytułu podziału, gdy łącznie:

• podziału dokonano na wniosek właściciela albo użytkownika wieczystego, który wniósł opłaty roczne za cały okres użytkowania (art. 98a ust. 1 u.g.n.);
• podział nie był jednym z podziałów „niezależnych od planu” z art. 95 u.g.n., np. wydzieleniem działki pod istniejący dom albo zniesieniem współwłasności działki z co najmniej 2 budynkami wzniesionymi na podstawie pozwolenia na budowę (art. 98a ust. 2);
• w dniu, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna (albo orzeczenie sądu o podziale stało się prawomocne), obowiązywała uchwała rady gminy ze stawką (art. 98a ust. 1a);
• wartość działki wzrosła w wyniku podziału;
• gmina wszczęła postępowanie w ciągu 3 lat od dnia, w którym decyzja o podziale stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale stało się prawomocne (art. 98a ust. 1).

Liczy się wszczęcie postępowania, a nie wydanie decyzji. Jeżeli decyzja o podziale stała się ostateczna 8 kwietnia 2024 r., gmina musi wszcząć postępowanie najpóźniej 8 kwietnia 2027 r. Przy postępowaniu z urzędu k.p.a. nie określa wprost daty wszczęcia, a sądy i komentatorzy liczą ją różnie: od doręczenia Ci zawiadomienia o wszczęciu albo od pierwszej czynności urzędu, np. zlecenia wyceny. Sprawdź obie daty w aktach. Jeżeli zawiadomienie dostałeś już po upływie 3 lat, podnieś to w odwołaniu.

Przepisów o podziale nie stosuje się co do zasady do gruntów przeznaczonych w planie miejscowym na cele rolne i leśne, a bez planu – do gruntów wykorzystywanych na te cele. Wyjątek: podział wydziela działki mniejsze niż 0,3000 ha albo nowe drogi (art. 92 ust. 1 u.g.n.). Grunt, dla którego wydano warunki zabudowy (WZ), nie jest już dla tych przepisów gruntem wykorzystywanym rolniczo (art. 92 ust. 2). Jak przebiega sam podział, opisuję w tekście „Podział działki z warunkami zabudowy: czy WZ przetrwa nowe numery?”.

Opłata adiacencka za drogę, wodociąg lub kanalizację – kiedy?

Gmina może ustalić opłatę po stworzeniu warunków do podłączenia działki do konkretnej sieci albo do korzystania z wybudowanej drogi (art. 145 ust. 1 u.g.n.). Każda sieć to osobne zdarzenie, więc opłat może być kilka. Warunki:

• sieć lub drogę zbudowano z udziałem środków publicznych: Skarbu Państwa, samorządu, Unii Europejskiej albo zagranicznych środków bezzwrotnych (art. 143 ust. 1);
• działka nie jest przeznaczona w planie miejscowym na cele rolne i leśne, a bez planu – nie jest wykorzystywana na te cele (art. 143 ust. 1);
• uchwała rady gminy ze stawką obowiązywała w dniu stworzenia warunków, a postępowanie wszczęto w ciągu 3 lat od tego dnia (art. 145 ust. 2);
• stawka nie przekracza 50% wzrostu wartości, a w Specjalnej Strefie Rewitalizacji – 75% (art. 146 ust. 2–2a).

Jeżeli dokładałeś się do budowy, np. wpłatą na komitet budowy wodociągu, te pieniądze zalicza się na poczet opłaty (art. 148 ust. 4 u.g.n.).

Ile wynosi opłata adiacencka i kto płaci?

Opłata to stawka z uchwały rady gminy pomnożona przez różnicę wartości działki „przed” i „po”. Obie wartości określa rzeczoznawca majątkowy w operacie szacunkowym (art. 146 ust. 1a u.g.n.).

Przy podziale ustawa narzuca rzeczoznawcy cztery zasady (art. 98a ust. 1b i 3 u.g.n.):

• ceny przyjmuje na dzień, w którym decyzja o podziale stała się ostateczna;
• stan „przed” – na dzień wydania decyzji o podziale, a stan „po” – na dzień, w którym stała się ostateczna;
• nie wycenia części składowych, np. budynków;
• odlicza z obu stanów powierzchnię działek wydzielonych pod drogi publiczne.

Przy drodze lub sieci liczą się ceny z dnia stworzenia warunków do podłączenia albo korzystania z drogi (art. 146 ust. 3). Ustawa mówi wprost, że opłata zależy od wzrostu wartości „spowodowanego budową” (art. 146 ust. 1). Wzrost z innych przyczyn, np. z ogólnego wzrostu cen, nie powinien jej podwyższać.

Płaci właściciel nieruchomości (art. 144 ust. 1 u.g.n.). Użytkownik wieczysty płaci tylko wtedy, gdy nie ma obowiązku wnoszenia opłat rocznych albo wniósł je jednorazowo za cały okres użytkowania (art. 144 ust. 2, art. 98a ust. 1).

Kiedy zapłacisz i jakie masz ulgi:

• Termin. Obowiązek zapłaty powstaje po 14 dniach od dnia, w którym decyzja o opłacie stała się ostateczna. Kwota podlega waloryzacji od miesiąca po wydaniu decyzji (art. 148 ust. 1 i 3).
• Raty. Na Twój wniosek opłatę rozkłada się na raty roczne do 10 lat, oprocentowane stopą redyskonta weksli NBP. Warunki rat określa decyzja o ustaleniu opłaty, więc wniosek złóż przed jej wydaniem (art. 147 ust. 1–2).
• Hipoteka. Należność gminy podlega zabezpieczeniu, w tym hipoteką, a decyzja o opłacie jest podstawą wpisu do księgi wieczystej (art. 147 ust. 1).
• Umorzenie i odroczenie. Na wniosek, według ustawy o finansach publicznych, np. z uwagi na ważny interes zobowiązanego (art. 98a ust. 5, art. 148 ust. 5 u.g.n., art. 64 ust. 1 pkt 2 u.f.p.).

Renta planistyczna – czym różni się od opłaty adiacenckiej?

Renta planistyczna to potoczna nazwa jednorazowej opłaty z art. 36 ust. 4 u.p.z.p., nazywanej też opłatą planistyczną. Pobiera się ją, gdy w związku z uchwaleniem albo zmianą planu miejscowego wartość działki wzrosła, a właściciel lub użytkownik wieczysty zbywa ją w ciągu 5 lat od dnia, w którym plan zaczął obowiązywać (art. 36 ust. 4, art. 37 ust. 3–4 u.p.z.p.). Stawkę określa sam plan miejscowy – to jego obowiązkowy element (art. 15 ust. 2 pkt 12).

Przy rencie wzrost wartości to różnica między wartością działki według nowego przeznaczenia a wartością według przeznaczenia sprzed zmiany planu albo – gdy wcześniej planu nie było – według faktycznego sposobu użytkowania (art. 37 ust. 1). Wysokość ustala się na dzień sprzedaży, a nie według ceny z aktu. Zmiany wartości wywołanej planem ogólnym nie uwzględnia się przy wycenie według faktycznego sposobu użytkowania (art. 37 ust. 11a).

Notariusz w 7 dni wysyła gminie wypis aktu, a wójt bezzwłocznie ustala opłatę w decyzji (art. 37 ust. 5–6). Przed sprzedażą możesz sam zażądać decyzji o wysokości opłaty (art. 37 ust. 7) i uwzględnić ją w cenie. Jak renta wpływa na koszt „odrolnienia”, opisuję w tekście „Przekształcenie działki rolnej w budowlaną – krok po kroku i ile to kosztuje”.

Na jednej działce mogą się zbiec wszystkie trzy opłaty: po planie, po podziale i po wodociągu. Każda dotyczy jednak innej przyczyny wzrostu wartości, więc rzeczoznawca nie może doliczyć do wzrostu z podziału tego, co dał plan albo wodociąg.

Czy przy warunkach zabudowy albo planie ogólnym płaci się opłatę planistyczną?

Nie. Art. 36 ust. 4 u.p.z.p. wiąże rentę wyłącznie z uchwaleniem albo zmianą planu miejscowego. Decyzja o WZ ani plan ogólny jej nie uruchamiają. Rentę może natomiast uruchomić zintegrowany plan inwestycyjny, bo to szczególna forma planu miejscowego (art. 37ea ust. 3). W umowie urbanistycznej gmina może jednak zwolnić inwestora z tej opłaty w całości lub w części (art. 37ed ust. 3 pkt 2).

Za spadek wartości z powodu planu ogólnego ustawa też nic nie daje – opisuję to w tekście „Odszkodowanie za plan ogólny – czy gmina zapłaci za spadek wartości działki?”.

Opłata adiacencka a darowizna – czy przekazanie działki coś zmienia?

Przy opłacie adiacenckiej darowizna ani sprzedaż nie uruchamiają opłaty i jej nie znoszą. Gdy działka zmieni właściciela przed decyzją, opłata co do zasady obciąża tego, kto był właścicielem w dniu zdarzenia: przy sieci – w dniu stworzenia warunków do podłączenia (wyrok NSA z 5.07.2011, I OSK 1276/10), a przy podziale – w dniu, w którym decyzja o podziale stała się ostateczna.

Przy rencie liczy się „zbycie” (art. 36 ust. 4 u.p.z.p.). Darowizna dla osoby bliskiej renty nie rodzi (uchwała 7 sędziów NSA z 10.12.2009, II OPS 3/09). Darowizna dla osoby obcej jest sporna. Sąd Najwyższy uznał, że „zbywa” w art. 36 ust. 3 (odszkodowanie) oznacza tylko odpłatne przeniesienie własności (wyrok z 11.03.2011, II CSK 321/10). NSA przyjął zaś, że zbyciem z ust. 4 jest każda zmiana właściciela poza przekazaniem gospodarstwa przez rolnika (art. 36 ust. 4a) i darowizną dla osoby bliskiej (wyrok z 24.11.2016, II OSK 2502/15). Sprzedaż, zamiana albo aport w ciągu 5 lat rodzą rentę.

Rentę płaci co do zasady tylko ten, kto był właścicielem, gdy uchwalono albo zmieniono plan (wyrok NSA z 20.07.2006, II OSK 955/05; podobnie SN przy odszkodowaniu: wyrok z 6.10.2016, IV CSK 778/15). Jeżeli kupiłeś działkę już po wejściu planu w życie, a gmina żąda renty przy odsprzedaży, podnieś to w odwołaniu.

Jak się bronić przed opłatą adiacencką i rentą planistyczną?

Zacznij od terminów i operatu. Sprawdź po kolei:

1. Termin. Czy postępowanie wszczęto w ciągu 3 lat od ostateczności podziału albo stworzenia warunków (u.g.n.)? Czy sprzedaż nastąpiła w ciągu 5 lat od wejścia planu w życie (u.p.z.p.)?
2. Uchwała. Czy w dniu zdarzenia obowiązywała uchwała rady gminy ze stawką? Sprawdź datę jej wejścia w życie w dzienniku urzędowym województwa, a nie datę podjęcia.
3. Rodzaj podziału. Czy był na Twój wniosek i czy nie był to podział z art. 95 u.g.n.? Czy grunt nie był rolny w rozumieniu art. 92?
4. Przyczyna wzrostu. Czy wzrost wartości wynika z podziału albo z sieci, a nie z WZ, planu miejscowego czy rynku? Rzeczoznawca musi przyjąć stan „przed” z dnia wydania decyzji o podziale, czyli z uwzględnieniem WZ, które już wtedy były: bez planu miejscowego przeznaczenie działki ustala się według WZ (art. 98a ust. 1b, art. 154 ust. 2 u.g.n.).
5. Operat. Czy daty cen i stanu są zgodne z ustawą, czy odliczono drogi publiczne, czy transakcje porównawcze dotyczą podobnych działek? Jak szukać błędów, opisuję w tekście „Operat szacunkowy: co to jest, ile jest ważny i jak go skutecznie podważyć”.
6. Twoje wpłaty. Czy gmina zaliczyła to, co dałeś na budowę sieci (art. 148 ust. 4)?

Masz prawo przejrzeć akta i operat, robić z nich kopie i wypowiedzieć się przed wydaniem decyzji (art. 10 § 1 i art. 73 § 1 k.p.a.). Jako dowód możesz złożyć własną opinię innego rzeczoznawcy (art. 75 § 1 k.p.a.).

Od decyzji odwołujesz się do SKO w 14 dni od jej doręczenia, za pośrednictwem organu, który ją wydał (art. 17 pkt 1, art. 129 § 1–2 k.p.a.). Odwołanie złożone w terminie wstrzymuje wykonanie decyzji (art. 130 § 2 k.p.a.). Od decyzji SKO przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w 30 dni (art. 53 § 1 p.p.s.a.). Skarga sama nie wstrzymuje wykonania decyzji, ale możesz wnieść o wstrzymanie (art. 61 § 1–3 p.p.s.a.). Wpis sądowy liczy się od kwoty opłaty, np. 3% przy opłacie od 10 000 do 50 000 zł (art. 231 p.p.s.a., § 1 rozporządzenia w sprawie wpisu).

Przykład. Właściciel 3000 m² gruntu z WZ na jeden dom podzielił go na 2 działki budowlane po 1500 m². Decyzja o podziale zapadła 18 marca 2024 r., a ostateczna stała się 8 kwietnia 2024 r. Uchwała rady gminy ze stawką 20% obowiązywała od 2019 r. Gmina wszczęła postępowanie we wrześniu 2026 r., czyli przed 8 kwietnia 2027 r. Decyzję o opłacie doręczono mu we wtorek 20 października 2026 r.

Rzeczoznawca wycenił grunt „przed” jak rolny, po 30 zł/m², a działki „po” po 110 zł/m². Wyszło 240 000 zł różnicy i 48 000 zł opłaty. Tymczasem w dniu decyzji o podziale grunt miał już WZ na dom, więc stan „przed” to działka budowlana. Jeżeli wyceni się ją np. na 85 zł/m², różnica spada do 75 000 zł, a opłata do 15 000 zł. Właściciel składa odwołanie do SKO najpóźniej we wtorek 3 listopada 2026 r., dołącza opinię innego rzeczoznawcy i wnosi o raty. Kwoty są przykładowe: o stawkach za metr decyduje operat.

Co możesz zrobić

1. Zapisz daty: ostateczność podziału, stworzenie warunków do podłączenia, wejście planu miejscowego w życie, doręczenie decyzji. Od nich liczysz 3 lata, 5 lat i 14 dni.
2. Sprawdź w BIP gminy uchwałę o stawce opłaty adiacenckiej i jej datę wejścia w życie, a przy rencie – stawkę w planie miejscowym.
3. Poproś o wgląd w akta i kopię operatu od razu po zawiadomieniu o wszczęciu postępowania.
4. Złóż wniosek o raty jeszcze przed decyzją, jeżeli opłata jest wysoka.
5. Przed sprzedażą działki po zmianie planu zażądaj decyzji o wysokości renty (art. 37 ust. 7 u.p.z.p.) albo policz ją z rzeczoznawcą.
6. Odwołaj się w 14 dni, jeżeli termin, uchwała albo operat budzą wątpliwości.

Postępowania przed SKO i sądem administracyjnym to moja codzienna praca. Sprawdzę decyzję i operat, wskażę zarzuty i napiszę odwołanie albo skargę do WSA. Nie obiecuję wyniku, ale powiem wprost, ile możesz zyskać i ile kosztuje spór.

Masz podobną sytuację? Opisz ją w formularzu poniżej. W ciągu 24 h roboczych odpiszę, co trzeba zrobić, i prześlę ofertę z ceną i terminem. Do akceptacji oferty nic nie płacisz.

Najczęstsze pytania

Opłata adiacencka – co to jest?

To opłata na rzecz gminy za wzrost wartości nieruchomości spowodowany jej podziałem, scaleniem i podziałem albo budową drogi lub sieci z udziałem środków publicznych (art. 4 pkt 11 u.g.n.). Ustala ją wójt, burmistrz albo prezydent miasta w decyzji po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego (art. 146 ust. 1a u.g.n.). Ustawa mówi, że wójt „może” ją ustalić.

Ile wynosi opłata adiacencka?

Najwyżej 30% wzrostu wartości po podziale, 50% po budowie drogi lub sieci i 75% w Specjalnej Strefie Rewitalizacji (art. 98a ust. 1, art. 146 ust. 2–2a u.g.n.). Konkretną stawkę ustala rada gminy w uchwale. Bez uchwały obowiązującej w dniu podziału albo stworzenia warunków opłaty się nie ustala (art. 98a ust. 1a, art. 145 ust. 2).

Kiedy płacimy opłatę adiacencką?

Po 14 dniach od dnia, w którym decyzja o opłacie stała się ostateczna (art. 148 ust. 1 u.g.n.). Na wniosek właściciela opłatę rozkłada się na raty roczne do 10 lat, a ich warunki określa decyzja o ustaleniu opłaty (art. 147 ust. 1). Gmina ma 3 lata na wszczęcie postępowania od ostateczności podziału albo od stworzenia warunków do podłączenia (art. 98a ust. 1, art. 145 ust. 2).

Kto płaci opłatę adiacencką?

Właściciel nieruchomości (art. 144 ust. 1 u.g.n.). Użytkownik wieczysty płaci tylko wtedy, gdy nie musi wnosić opłat rocznych albo wniósł je jednorazowo za cały okres użytkowania (art. 144 ust. 2, art. 98a ust. 1). Przed kupnem działki sprawdź dział IV księgi wieczystej, bo decyzja o opłacie jest podstawą wpisu hipoteki (art. 147 ust. 1).

Czym różni się opłata planistyczna od opłaty adiacenckiej?

Opłata planistyczna (renta planistyczna) wynika z planu miejscowego i płacisz ją tylko przy zbyciu działki w ciągu 5 lat od wejścia planu w życie, najwyżej 30% wzrostu wartości (art. 36 ust. 4, art. 37 ust. 3–4 u.p.z.p.). Opłata adiacencka wynika z podziału albo budowy drogi lub sieci i płacisz ją bez sprzedaży. Obie ustala wójt w decyzji, a odwołanie składasz do SKO w 14 dni (art. 129 § 2 k.p.a.).

Czy przy warunkach zabudowy płaci się rentę planistyczną?

Nie. Art. 36 ust. 4 u.p.z.p. dotyczy wyłącznie uchwalenia albo zmiany planu miejscowego, a nie decyzji o WZ ani planu ogólnego. Rentę może uruchomić zintegrowany plan inwestycyjny, bo jest szczególną formą planu miejscowego (art. 37ea ust. 3 u.p.z.p.).

Czy darowizna działki rodzi rentę planistyczną?

Darowizna dla osoby bliskiej – nie (uchwała 7 sędziów NSA z 10.12.2009, II OPS 3/09), podobnie nieodpłatne przekazanie gospodarstwa przez rolnika następcy (art. 36 ust. 4a u.p.z.p.). Darowizna dla osoby obcej jest sporna: SN uznał, że „zbywa” w art. 36 ust. 3 obejmuje tylko odpłatne przeniesienie (II CSK 321/10), a NSA objął zbyciem z ust. 4 każdą zmianę właściciela poza tymi wyjątkami (II OSK 2502/15).

Źródła

• Ustawa z 21.08.1997 o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. 2026 poz. 399 ze zm.): art. 4 pkt 11, 92, 95, 98a, 107, 143–148, 154 ust. 2.
• Ustawa z 27.03.2003 o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t.j. Dz.U. 2026 poz. 538 ze zm.): art. 15 ust. 2 pkt 12, 36 ust. 3, 4 i 4a, 37 ust. 1, 3–7 i 11a, 37ea ust. 3, 37ed ust. 3 pkt 2.
• Ustawa z 7.07.2023 o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1688): art. 1 pkt 35 (nowe brzmienie art. 37 ust. 1).
• Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1691): art. 10 § 1, 17 pkt 1, 61, 73 § 1, 75 § 1, 129 § 1–2, 130 § 2.
• Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2026 poz. 143 ze zm.): art. 53 § 1, 61 § 1–3, 231.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 16.12.2003 w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2021 poz. 535): § 1.
• Ustawa z 27.08.2009 o finansach publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1483 ze zm.): art. 60, 64 ust. 1.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2.04.2007, SK 19/06 (OTK-A 2007/4/37).
• Uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10.12.2009, II OPS 3/09 (ONSAiWSA 2010/2/22).
• Wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20.07.2006, II OSK 955/05; z 5.07.2011, I OSK 1276/10; z 24.11.2016, II OSK 2502/15.
• Wyroki Sądu Najwyższego: z 11.03.2011, II CSK 321/10; z 6.10.2016, IV CSK 778/15.