Zachowek z darowizny: kiedy się należy, ile wynosi i kiedy się przedawnia

Mama za życia przepisała mieszkanie na brata, a po jej śmierci w spadku nie zostało nic? Zachowek z darowizny należy Ci się, jeżeli jesteś dzieckiem, małżonkiem albo rodzicem zmarłego i dziedziczyłbyś po nim z ustawy: darowiznę dolicza się do spadku, a od tej sumy liczy się zachowek (art. 991 § 1 i art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego, dalej: k.c.). Zachowek to połowa wartości udziału, który dostałbyś bez testamentu, a 2/3 – gdy jesteś trwale niezdolny do pracy albo jako zstępny jesteś małoletni. Darowizny dla rodzeństwa i innych spadkobierców liczy się bez względu na to, kiedy je zrobiono, a dla osób obcych – tylko z 10 lat przed śmiercią (art. 994 § 1 k.c.). Na pozew masz co do zasady 5 lat (art. 1007 k.c.).

Masz taką sprawę? Zobacz, jak pomagam: Zachowek.

Stan prawny na 27.10.2026. Opisuję zachowek po osobie, która za życia darowała mieszkanie, dom, działkę albo pieniądze. Nie opisuję zachowku z zapisu windykacyjnego i fundacji rodzinnej ani szczególnych zasad dla gospodarstw rolnych. Początek przedawnienia przy dziedziczeniu bez testamentu wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, a nie wprost z ustawy. Przy mieszkaniu sprzedanym przez obdarowanego opieram się na jednym wyroku SN z 2025 r. i piszę to w tekście. Rozłożenie zachowku na raty i jego obniżenie jest możliwe od 22.05.2023 r.

Czy z darowizny należy się zachowek?

Tak. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny zrobione przez spadkodawcę (art. 993 § 1 k.c.). Nie chodzi o zwrot mieszkania. To operacja rachunkowa: wartość darowizny powiększa podstawę, od której liczysz zachowek.

Zachowek z darowizny należy się w 3 typowych sytuacjach:

1. Rodzic darował mieszkanie jednemu dziecku, a w testamencie powołał je do całego spadku. Pozostałe dzieci nie dziedziczą, ale mają prawo do zachowku.
2. Rodzic darował mieszkanie i nie zostawił testamentu. Dziedziczycie z ustawy po równo, ale spadek jest pusty albo prawie pusty. Spadkobierca ustawowy, który przez darowiznę nie dostał należnego minimum, też ma roszczenie o zachowek (uchwała SN z 10.10.2013, III CZP 53/13; art. 991 § 2 k.c.).
3. Rodzic darował majątek osobie spoza rodziny, np. sąsiadce albo partnerowi, w ciągu ostatnich 10 lat przed śmiercią.

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy, nie udziałem w mieszkaniu (art. 991 § 2 k.c.). Obowiązek jego zapłaty należy do długów spadkowych (art. 922 § 3 k.c.).

Kto ma prawo do zachowku z darowizny?

Prawo do zachowku mają zstępni (dzieci, a gdy dziecko nie żyje – wnuki), małżonek i rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Rodzeństwo zmarłego nie ma prawa do zachowku.

• Rodzice zmarłego dziedziczą z ustawy co do zasady dopiero wtedy, gdy zmarły nie miał zstępnych (art. 932 § 1 k.c.). Wtedy też mogą żądać zachowku.
• Wnuk wchodzi w miejsce rodzica, który nie dożył otwarcia spadku (art. 931 § 2 k.c.).
• Wydziedziczony traci zachowek, jeżeli przyczyna z art. 1008 k.c. wynika z treści testamentu i spadkodawca mu nie przebaczył (art. 1009–1010 k.c.). Jego dzieci zachowują prawo do zachowku (art. 1011 k.c.).
• Kto zrzekł się dziedziczenia albo samego zachowku w umowie notarialnej z przyszłym spadkodawcą, nie ma prawa do zachowku (art. 1048 § 1–2 k.c.).

Ile lat wstecz liczy się darowizny przy zachowku?

To zależy od tego, kto dostał darowiznę (art. 994 § 1 k.c.):

• Spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku, np. Twój brat – bez limitu lat. Darowiznę mieszkania sprzed 20 lat też się dolicza. Sąd Najwyższy potwierdził, że 10-letnia granica dotyczy tylko osób trzecich (III CZP 53/13). Tak samo, gdy obdarowany syn zmarł przed rodzicem (wyrok SN z 13.04.2018, I CSK 381/17).
• Osoba spoza tego kręgu, np. siostrzenica czy konkubent – tylko darowizny z ostatnich 10 lat przed otwarciem spadku (czyli przed śmiercią).
• Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte, np. prezenty na urodziny – nie dolicza się ich wcale.

Są 2 wyjątki. Do zachowku dziecka nie dolicza się darowizn, które rodzic zrobił, kiedy nie miał jeszcze dzieci, chyba że darowizna nastąpiła mniej niż 300 dni przed urodzeniem dziecka (art. 994 § 2 k.c.). Do zachowku małżonka nie dolicza się darowizn sprzed ślubu ze spadkodawcą (art. 994 § 3 k.c.).

Ile wynosi zachowek z darowizny?

Zachowek to połowa wartości udziału, który przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie należą się, gdy jesteś trwale niezdolny do pracy albo gdy jako zstępny jesteś małoletni (art. 991 § 1 k.c.).

Liczysz to w 4 krokach:

1. Czysta wartość spadku: to, co zostawił zmarły, minus długi spadkowe (bez zapisów zwykłych i poleceń).
2. Plus darowizny, które się dolicza (art. 993–994 k.c.). To jest substrat zachowku, czyli podstawa do liczenia.
3. Razy Twój udział ustawowy: przy dwójce dzieci i braku małżonka to 1/2 (art. 931 § 1 k.c.).
4. Razy 1/2 albo 2/3.

Sąd Najwyższy opisał tę kolejność w wyroku z 13.06.2013, V CSK 385/12. Wartość spadku i darowizn ustala się według cen z daty orzekania o zachowku.

Od wyniku odejmujesz to, co już dostałeś. Na Twój zachowek zalicza się darowizny, które sam dostałeś od zmarłego (art. 996 § 1 k.c.). Zalicza się też koszty Twojego wychowania i wykształcenia poniesione przez rodzica, ale tylko ponad przeciętną miarę w danym środowisku (art. 997 § 1 k.c.). Jeżeli brat dostał mieszkanie, ale Ty dostałeś od rodziców 200 000 zł na wkład własny, ta kwota pomniejsza Twój zachowek.

Zachowek z darowizny mieszkania: jak się je wycenia?

Wartość darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Bierzesz mieszkanie takie, jakie było w dniu darowizny, i wyceniasz je po dzisiejszych cenach. W sądzie robi to zwykle biegły rzeczoznawca majątkowy (V CSK 385/12).

• Remont obdarowanego się nie liczy. Nowa łazienka, ocieplenie czy dobudowane piętro, za które zapłacił brat, nie zwiększają zachowku, bo zmieniły stan mieszkania po darowiźnie.
• Służebność mieszkania zastrzeżona w umowie darowizny obniża wartość. Jeżeli mama darowała mieszkanie i zastrzegła sobie dożywotnie prawo mieszkania, wycenia się mieszkanie obciążone tym prawem. SN przyjął, że ograniczone prawa rzeczowe ustanowione razem z darowizną należą do stanu z chwili darowizny (V CSK 385/12).
• Mieszkanie sprzedane przez obdarowanego. W wyroku z 5.03.2025, II CSKP 2142/22 SN przyjął, że gdy obdarowany spadkobierca sprzedał nieruchomość albo ją wywłaszczono, liczy się cena lub odszkodowanie, które dostał, a nie wycena po dzisiejszych cenach. Zmiana cen między sprzedażą a wyrokiem nie ma obciążać żadnej ze stron. To jeden wyrok, a brzmienie art. 995 § 1 k.c. mówi o cenach z chwili ustalania zachowku. Przy sprzedanym mieszkaniu licz się z tym, że druga strona powoła się na ten wyrok, a Ty możesz bronić wyceny z przepisu.

Od kogo żądać zachowku z darowizny?

Najpierw od spadkobiercy (art. 991 § 2 k.c.). Gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać zachowku, od obdarowanego (art. 1000 § 1 k.c.). Taką kolejność opisał SN w wyroku I CSK 381/17.

Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi spadkowe, w tym za zachowek, tylko do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2 k.c.). Gdy spadek był pusty, roszczenie przechodzi na obdarowanego (I CSK 381/17). Brak oświadczenia w ciągu 6 miesięcy oznacza dziś właśnie przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.).

Obdarowany płaci na tych zasadach:

• Tylko w granicach wzbogacenia, które jest skutkiem darowizny (art. 1000 § 1 k.c.).
• Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, np. jest Twoim bratem, odpowiada tylko ponad swój własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.). Ta sama zasada chroni spadkobiercę, który jest uprawniony do zachowku (art. 999 k.c.).
• Może zamiast płacić oddać przedmiot darowizny, np. przenieść mieszkanie (art. 1000 § 3 k.c.).
• Przy kilku obdarowanych najpierw płaci obdarowany później. Wcześniej obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy od późniejszego nie da się uzyskać zachowku (art. 1001 § 1 k.c.).
• Gdy obdarowany zmarł, obowiązek przechodzi na jego spadkobierców (I CSK 381/17).

Roszczenie o zachowek jest pieniężne. Odsetki za opóźnienie biegną co do zasady od dnia, w którym zobowiązany miał zapłacić po wezwaniu, także przed wyrokiem (wyrok SN z 25.06.2015, III CSK 375/14; art. 455 i art. 481 § 1 k.c.). Sąd ustala jednak ten dzień indywidualnie, bo do wyroku ceny mogą wzrosnąć (wyrok SN z 22.06.2016, III CSK 279/15). Licz się z tym, że od części kwoty odsetki biegną dopiero później. Pozew wnosisz do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego, dalej: k.p.c.), a przy kwocie ponad 100 000 zł – do sądu okręgowego (art. 17 pkt 4 k.p.c.).

Zachowek z darowizny – przedawnienie

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat. Od jakiego dnia, zależy od sytuacji:

Przy dziedziczeniu bez testamentu ustawa nie mówi wprost, od kiedy biegnie termin. SN stosuje wtedy termin z art. 1007 § 2 k.c.: 5 lat od otwarcia spadku (wyrok SN z 10.03.2011, V CSK 283/10). Nie licz więc, że termin zacznie biec dopiero, gdy dowiesz się o darowiźnie.

Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata (art. 118 zd. 2 k.c.). Sądy zwykle stosują tę regułę także do 5 lat z art. 1007 k.c., ale Sąd Najwyższy tego wprost nie przesądził. Bezpieczniej więc liczyć 5 lat dzień w dzień i złożyć pozew przed tą datą.

Bieg przedawnienia przerywa m.in. pozew i uznanie roszczenia przez zobowiązanego (art. 123 § 1 k.c.). Po przerwaniu biegnie on na nowo (art. 124 k.c.). SN przyjął, że wniosek uprawnionego o stwierdzenie nabycia spadku z ustawy przerywa bieg przedawnienia jego roszczenia o zachowek wobec spadkobiercy ustawowego (III CZP 53/13). Przebieg tej sprawy opisuję w tekście Stwierdzenie nabycia spadku: notariusz czy sąd, dokumenty, koszt i czas. Samo wezwanie do zapłaty biegu nie przerywa.

Po upływie terminu zobowiązany może podnieść zarzut przedawnienia i odmówić zapłaty (art. 117 § 2 k.c.). Zarzut musi zgłosić on sam. Sąd może wyjątkowo uznać zarzut przedawnienia za nadużycie prawa (art. 5 k.c.; V CSK 283/10), ale na to nie warto liczyć.

Darowizna z dożywociem a zachowek

Umowa o dożywocie to nie darowizna. Nabywca dostaje nieruchomość w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania: mieszkania, wyżywienia, opieki w chorobie i pogrzebu (art. 908 § 1 k.c.). Darowizna jest bezpłatna (art. 888 § 1 k.c.), a do spadku dolicza się tylko darowizny (art. 993 § 1 k.c.). Mieszkanie przekazane w umowie o dożywocie co do zasady nie powiększa więc zachowku. Nawet wyraźna dysproporcja świadczeń nie czyni dożywocia darowizną (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 18.04.2019, I ACa 1064/18).

Dwie uwagi:

• Liczy się treść umowy, nie nazwa. „Darowizna z zastrzeżeniem służebności mieszkania” to nadal darowizna, tylko o niższej wartości. W sprawie II CSKP 2142/22 umowę przeniesienia gospodarstwa z dożywotnią służebnością sądy oceniły jako darowiznę. Gdy umowa o dożywocie była pozorna i ukrywała darowiznę, ocenia się ją jak darowiznę (art. 83 § 1 k.c.).
• Darczyńca planujący przekazanie mieszkania może wybrać dożywocie świadomie, z jego skutkami. Różnice opisuję w tekście Umowa dożywocia: dożywocie a darowizna, zachowek i podatek.

Czy zachowek można rozłożyć na raty albo obniżyć?

Tak. Zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron (art. 997¹ § 1 k.c.).

• Raty mogą trwać łącznie najwyżej 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten termin, najwyżej do 10 lat (art. 997¹ § 2 k.c.).
• Obniżony zachowek trzeba dopłacić, gdy ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie. Uprawniony może tego żądać przez 5 lat od obniżenia (art. 997¹ § 3 k.c.).

Przepis dodała ustawa o fundacji rodzinnej, obowiązuje od 22.05.2023 r. i stosuje się go także w sprawach, które w tym dniu już trwały (art. 141 tej ustawy).

Przykład. Ojciec, wdowiec, ma dwoje dorosłych dzieci: Annę i Piotra. W poniedziałek 12.05.2014 r. darował Piotrowi mieszkanie. W 2020 r. Piotr wydał 90 000 zł na generalny remont. Ojciec zmarł we wtorek 4.03.2025 r., bez testamentu i bez innego majątku. Rodzeństwo nie składało oświadczeń, więc przyjęło spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Biegły wycenia mieszkanie w stanie z 2014 r., po cenach z 2026 r., na 640 000 zł. Po remoncie byłoby warte 700 000 zł, ale remont się nie liczy (art. 995 § 1 k.c.).

• Substrat zachowku: 0 zł spadku + 640 000 zł darowizny = 640 000 zł. Darowiznę dolicza się mimo upływu ponad 10 lat, bo Piotr jest spadkobiercą (art. 994 § 1 k.c.).
• Udział ustawowy Anny: 1/2, czyli 320 000 zł. Zachowek: połowa, czyli 160 000 zł.
• Spadek jest pusty, więc Piotr jako spadkobierca nie płaci z niego nic (art. 1031 § 2 k.c.). Płaci jako obdarowany. Jego własny zachowek też wynosi 160 000 zł, więc odpowiada do 480 000 zł (640 000 – 160 000; art. 1000 § 2 k.c.). Kwota 160 000 zł mieści się w tym limicie.

Anna wysyła Piotrowi wezwanie do zapłaty 160 000 zł w poniedziałek 2.11.2026 r., z terminem 14 dni od doręczenia. Piotr odbiera je w czwartek 5.11.2026 r. i nie płaci. Od 20.11.2026 r. Anna może co do zasady żądać odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty z wezwania. Nie było testamentu, więc 5 lat liczy od śmierci ojca: pozew powinien trafić do sądu przed 4.03.2030 r. Piotr w procesie może żądać rozłożenia zachowku na raty, np. na 4 lata. Gdyby Anna była trwale niezdolna do pracy, jej zachowek wyniósłby 213 333 zł (2/3 z 320 000 zł).

Gdyby ojciec zostawił też inny majątek, darowiznę Piotra rozliczałoby się także w dziale spadku (art. 1039 § 1 k.c.). Dział spadku opisuję w tekście Mieszkanie po rodzicach: kto dziedziczy, jak spłacić rodzeństwo i sprzedać.

Co możesz zrobić

Gdy żądasz zachowku:

1. Ustal datę śmierci i to, czy był testament. Od tego zależy początek 5 lat.
2. Zbierz darowizny. Akty notarialne, odpisy ksiąg wieczystych (dział II pokaże, kiedy i na jakiej podstawie zmienił się właściciel), potwierdzenia przelewów.
3. Spisz, co sam dostałeś od zmarłego. Druga strona to podniesie (art. 996 § 1 k.c.).
4. Policz zachowek i wyślij wezwanie do zapłaty z wyliczeniem. Od terminu z wezwania mogą biec odsetki.
5. Złóż pozew przed upływem 5 lat. Wezwanie nie przerywa przedawnienia.

Gdy żądają zachowku od Ciebie: sprawdź termin przedawnienia, darowizny otrzymane przez żądającego, stan mieszkania w dniu darowizny i obciążenia z umowy. Rozważ wniosek o raty. Nie podpisuj uznania długu bez wyliczenia, bo przerywa ono przedawnienie (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.).

Gdy dopiero planujesz darowiznę mieszkania dziecku: pozostałe dzieci mogą w umowie notarialnej zrzec się zachowku w całości albo w części (art. 1048 § 2 k.c.). To jedyny sposób, żeby darowizna dla jednego dziecka nie wróciła po latach jako roszczenie pozostałych.

Prowadzę sprawy o zachowek po obu stronach: zbieram darowizny z aktów i ksiąg wieczystych, wyliczam kwotę, przygotowuję wezwanie, pozew albo odpowiedź na pozew z wnioskiem o raty. Nie obiecuję wyniku. Powiem wprost, ile według mnie wynosi zachowek i do kiedy trzeba działać.

Masz podobną sytuację? Opisz ją w formularzu poniżej. W ciągu 24 h roboczych odpiszę, co trzeba zrobić, i prześlę ofertę z ceną i terminem. Do akceptacji oferty nic nie płacisz.

Najczęstsze pytania

Czy z darowizny należy się zachowek?

Tak. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny zrobione przez spadkodawcę (art. 993 § 1 k.c.). Zachowku mogą żądać zstępni, małżonek i rodzice zmarłego, którzy dziedziczyliby z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Należy się także spadkobiercy ustawowemu, który dziedziczy pusty spadek, bo majątek wyczerpała darowizna (uchwała SN III CZP 53/13).

Ile wynosi zachowek z darowizny mieszkania?

Połowę wartości udziału ustawowego, a 2/3 przy trwałej niezdolności do pracy albo małoletności zstępnego (art. 991 § 1 k.c.). Mieszkanie wycenia się według stanu z dnia darowizny i cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Gdy rodzic, wdowiec, darował jednemu z dwojga dzieci mieszkanie warte 600 000 zł i nie zostawił innego majątku, zachowek drugiego dziecka wynosi 150 000 zł.

Ile lat wstecz liczy się darowiznę przy zachowku?

Darowizny dla spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku, np. dla rodzeństwa, liczy się bez limitu lat. Darowizny dla innych osób – tylko z 10 lat przed śmiercią spadkodawcy (art. 994 § 1 k.c.; III CZP 53/13). Drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych nie dolicza się wcale.

Kiedy przedawnia się zachowek z darowizny?

Po 5 latach. Przy testamencie termin liczy się od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Bez testamentu i wobec obdarowanego – od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 k.c.; wyrok SN V CSK 283/10). Bieg przerywa m.in. pozew, a wezwanie do zapłaty go nie przerywa (art. 123 § 1 k.c.).

Darowizna z dożywociem a zachowek – czy trzeba płacić?

Umowa o dożywocie jest odpłatna: nabywca dostaje nieruchomość w zamian za dożywotnie utrzymanie zbywcy (art. 908 § 1 k.c.). Do spadku dolicza się tylko darowizny (art. 993 § 1 k.c.), więc dożywocie co do zasady nie powiększa zachowku. Darowizna z zastrzeżoną służebnością mieszkania pozostaje darowizną, tylko o niższej wartości (wyrok SN V CSK 385/12).

Od kogo żądać zachowku, gdy spadek jest pusty?

Najpierw od spadkobiercy, a gdy od niego nie da się uzyskać zachowku – od obdarowanego (art. 991 § 2 i art. 1000 § 1 k.c.). Obdarowany płaci w granicach wzbogacenia, a gdy sam jest uprawniony do zachowku, tylko ponad własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.). Może też zamiast zapłaty wydać przedmiot darowizny (art. 1000 § 3 k.c.).

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Zobowiązany może żądać odroczenia, rat, a wyjątkowo obniżenia zachowku (art. 997¹ § 1 k.c.). Raty mogą trwać łącznie do 5 lat, a w szczególnych przypadkach sąd może przedłużyć ten termin do 10 lat (art. 997¹ § 2 k.c.). Przepis obowiązuje od 22.05.2023 r.

Źródła

• Ustawa z 23.04.1964 – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795): art. 5, 83 § 1, 117 § 2, 118, 123 § 1, 124, 455, 481 § 1, 888 § 1, 908 § 1, 922 § 3, 924, 931, 932 § 1, 991–1001, 1007, 1008–1011, 1015 § 2, 1031 § 2, 1039 § 1, 1048 § 1–2.
• Ustawa z 26.01.2023 o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326): art. 129 pkt 8 (dodanie art. 997¹ k.c.), art. 141, art. 145 (wejście w życie 22.05.2023).
• Ustawa z 17.11.1964 – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm.): art. 17 pkt 4, art. 39.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 10.03.2011, V CSK 283/10.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 13.06.2013, V CSK 385/12.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 10.10.2013, III CZP 53/13.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 25.06.2015, III CSK 375/14.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 22.06.2016, III CSK 279/15.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 13.04.2018, I CSK 381/17.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 18.04.2019, I ACa 1064/18.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 5.03.2025, II CSKP 2142/22.